amator.appPiątki to najczęściej grana i najmniej skodyfikowana odmiana amatorskiej piłki. Gra się w nie w klatkach z bandami, w halach, na małych boiskach ze sztuczną trawą i na połówkach orlika. Każdy obiekt ma własne zwyczaje, a wszyscy zgadzają się tylko co do dwóch rzeczy: pięciu na pięciu i bez spalonego. Ta strona opisuje najczęstsze konwencje, podaje przedziały, w jakich się mieszczą, i wskazuje dokumenty, które za nimi stoją. Tam, gdzie istnieje regulamin, są to przepisy gry małych składów angielskiej FA; tam, gdzie go nie ma, mówią o tym ramki.
Uwaga: piątki na twardym parkiecie, piłką o obniżonym odbiciu, z zatrzymywanym zegarem i faulami akumulowanymi to futsal, a futsal ma oficjalne przepisy. Zobacz stronę o futsalu. Tu jest wszystko poza tymi przepisami.
Czym są piątki i gdzie się w nie gra
Grę kształtują dwa rodzaje obiektów. Pierwszy to boisko zamknięte — klatka z bandami lub siatkami dookoła, zwykle ze sztuczną trawą, gdzie piłka rzadko wychodzi, a gra prawie się nie zatrzymuje. Drugi to otwarte boisko z liniami, w hali lub na dworze, gdzie linia boczna ma znaczenie, a piłkę wprowadza się nogą albo rękami. Przepisy FA obejmują oba: w małe składy „można grać z bandami lub bez”.
W Polsce typowe piątki to albo hala wynajęta na godzinę, grana według futsalowych nawyków z różną surowością, albo połowa orlika w poprzek.
Boisko i bramki
FA zaleca dla piątek i szóstek długość 25–50 m i szerokość 16–35 m oraz koło środkowe o promieniu 3 m. Komercyjne klatki mieszczą się raczej przy dolnej granicy; połowa orlika grana w poprzek ma około 28 m długości i 26 m szerokości, bo całe pole gry to 26 × 56 m.
Pole karne w przepisach FA to półkole o promieniu 6 m zakreślone ze środka linii bramkowej, a punkt karny leży 6 m od niej. Bramki mają 3–5 m szerokości i 1,20–2 m wysokości; najczęstsze rozmiary to futsalowe 3 × 2 m i młodzieżowe 5 × 2 m. Bramki przenośne muszą być zakotwiczone.
Praktyka amatorska: w klatce piłka odbija się od band i zostaje w grze. Ustalcie, co jest autem — zwykle tylko wyjście nad ogrodzenie — i jak wtedy wznawiacie.
Piłka
Dorośli grają piłką rozmiar 5; wiele obiektów ją udostępnia. W halowych piątkach często gra się piłką futsalową (rozmiar 4, obniżone odbicie), która trzyma grę przy podłodze. Przepisy FA mówią tylko, że piłka ma być odpowiednia do wieku grających, więc wybór należy do organizatora. Sprawdźcie, na co pozwala obiekt; niektóre hale zabraniają zwykłych piłek na swoich parkietach.
Skład i zmiany
Pięciu zawodników, w tym bramkarz. FA dopuszcza trzech rezerwowych w drużynie i nieograniczone zmiany lotne: najpierw schodzi zmieniany, potem wchodzi rezerwowy — przez furtkę, jeśli jest — a zmieniony może wrócić. FA uznaje mecz za nieważny, jeśli drużyna zostanie trwale pomniejszona o więcej niż dwóch zawodników, więc w praktyce minimum to trzech.
Praktyka amatorska: w większości luźnych meczów jest jeden lub dwóch rezerwowych na stronę albo nie ma ich wcale, a bramkarz zmienia się co kilka minut. Przed pierwszym gwizdkiem ustalcie, jak rotuje bramkarz i czy wolno mu wychodzić z pola karnego.
Czas gry i zegar
Przepisy FA przewidują dwie równe połowy dłuższe niż 5 i nie dłuższe niż 25 minut, przerwę nie dłuższą niż 5 minut, a regulamin rozgrywek może przerwę w ogóle pominąć. Zegar biegnie; sędzia dolicza stracony czas i przedłuża połowę na rzut karny.
Praktyka amatorska: zegarem jest rezerwacja. Godzina na boisku to zwykle 50–55 minut gry — jednym ciągiem albo dwie połowy po 25 z szybką zmianą stron. Ostatnie pięć minut zostawcie następnej grupie.
Zasady różniące piątki od jedenastek
Nie ma spalonego
W małych składach nie ma spalonego — w przepisach FA i wszędzie indziej. Stanie przy bramce przeciwnika jest legalne; obrona radzi sobie z tym kryciem.
Piłka za linią boczną
Wznowienie według FA to rzut z autu nogą: piłka nieruchomo na linii, przeciwnicy 3 m od niej, bez bramki bezpośrednio, a wykonawca nie może dotknąć piłki ponownie, zanim zrobi to inny zawodnik. Przy bandach autu nie ma wcale, chyba że piłka opuści ogrodzenie — wtedy kładzie się ją 2 m od bandy.
Praktyka amatorska: część grup wrzuca rękami zamiast kopać. Działa jedno i drugie; mieszanie — nie.
Bramkarz
Bramkarz wznawia grę rzutem od bramki: wyrzuconym lub kopniętym z dowolnego miejsca w polu karnym, przy przeciwnikach poza nim, i nie może z niego bezpośrednio zdobyć bramki. W przepisach FA bramkarz może trzymać piłkę cztery sekundy, nie może chwycić celowego podania nogą od partnera ani jego rzutu z autu, a za każde z tych trzech przewinień jest rzut wolny pośredni z linii pola karnego. Regulamin rozgrywek może postanowić, że w polu karnym wolno przebywać tylko bramkarzowi.
Praktyka amatorska: „w polu karnym tylko bramkarz” i „nie strzela się z pola karnego” to dwie najczęstsze zasady domowe w klatkach. Obie istnieją po to, żeby nikt nie atakował bramkarza. Jeśli w nie gracie, powiedzcie, w którą: strzał spoza pola odbity w polu to miejsce, w którym zaczynają się kłótnie.
Faule, rzuty karne i wślizg
Lista przewinień karanych rzutem wolnym bezpośrednim według FA pokrywa się z jedenastkami — kopnięcie, podcięcie, skok na przeciwnika, atak ciałem, uderzenie, pchnięcie, nieostrożny lub nierozważny atak na przeciwnika — plus przytrzymanie, plucie i celowe zagranie ręką. Dwie rzeczy są inne: wślizg sam w sobie jest przewinieniem karanym rzutem wolnym bezpośrednim, niezależnie od tego, czy zabiera piłkę, a przy rzutach wolnych przeciwnicy stoją 3 m od piłki, nie 9,15 m.
Faul w polu karnym to rzut karny z 6 m: bramkarz na linii, reszta poza polem karnym, co najmniej 3 m od piłki, za punktem karnym lub obok niego.
Narzędziem dyscyplinarnym FA jest niebieska kartka — dwie minuty kary czasowej za wszystko, co w jedenastkach byłoby żółtą; druga niebieska to wykluczenie, chyba że sędzia wybierze drugą karę czasową, a czerwona kończy mecz. Opcjonalną zasadę wysokości piłki — piłka powyżej ustalonej wysokości daje rzut wolny pośredni — zostawiono regulaminom rozgrywek.
Praktyka amatorska: zakaz wślizgów to jedyna zasada, którą przyjmuje prawie każdy luźny mecz, bo sztuczna trawa i bandy czynią wślizgi niebezpiecznymi. Limit wysokości jest częsty w halach z niskim sufitem i rzadki na dworze.
Jak zorganizować mecz piątek
Dziesięciu to liczba; dwunastu daje po jednym rezerwowym i amortyzuje jedno odwołanie. Rezerwujcie obiekt na godzinę i bądźcie dziesięć minut przed czasem, bo każda minuta przygotowań idzie z czasu gry. Weźcie znaczniki w dwóch kolorach — obiekty rzadko je pożyczają — i pompkę.
Dzielcie drużyny na miejscu, nie na czacie. Najuczciwsza szybka metoda to wyznaczyć dwóch najmocniejszych na kapitanów i pozwolić im wybierać na zmianę, albo posortować graczy według zadeklarowanego poziomu i rozdać ich jak karty. Rotujcie bramkarza co pięć–dziesięć minut, chyba że ktoś naprawdę chce stać w bramce.
Przy dziesięciu graczach i bez sędziego trzy ustalenia utrzymują mecz w kulturze: bez wślizgów, co wolno bramkarzowi i kto woła faul. Woła sfaulowany, a drużyna, która faulowała, nie dyskutuje. Spiszcie zasady raz i używajcie ich ponownie. Na amator.app karta meczu niesie format, poziom i cenę, więc dołączają ci, którzy zgodzili się na ten sam mecz.